Otonom Araç Kazaları ve Kusur | Av.Sami IŞILAK

Otomotiv endüstrisinde yaşanan teknolojik devrim, sürücü destek sistemlerinden (şerit takip, acil frenleme) tamamen otonom (sürücüsüz) sürüş yeteneğine sahip araçlara doğru hızla evrilmektedir. Türkiye yollarında da giderek yaygınlaşan ve otopilot özellikleriyle donatılmış bu yeni nesil akıllı araçlar, trafik kazalarındaki "kusur" algısını kökünden değiştirmektedir. Geleneksel trafik hukukunda kaza, şoförün dikkatsizliği, kural ihlali veya yorgunluğu gibi insan kaynaklı kusurlara dayanırken; otonom bir aracın karıştığı kazada sorumluluk, bir makine öğrenimi algoritmasına veya sensör kalibrasyonuna kaymaktadır.

Araç kendi kendine ilerlerken bir yayaya çarpması veya hatalı şerit değiştirerek zincirleme bir kazaya sebebiyet vermesi durumunda ortaya çıkan temel hukuki sorun şudur: Tazminat sorumlusu kimdir? Direksiyon başında oturan ancak araca müdahale etmeyen ruhsat sahibi mi, yoksa otonom sürüş yazılımını geliştiren ve aracı üreten otomotiv şirketi mi?

Türk Hukukunda henüz sadece "otonom araçlara" özgü müstakil bir kanun bulunmamaktadır. Ancak 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu (KTK), 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) ve Ürün Güvenliği mevzuatı, bu yepyeni teknolojik ihtilafları çözecek köklü hukuki mekanizmalara sahiptir. Bu makalede; otonom araç kazalarında işletenin tehlike sorumluluğunu, kusurun üreticiye rücu edilme şartlarını, otonomi seviyelerinin ceza hukukuna etkisini ve kaza anındaki telemetri (kara kutu) verilerinin ispat gücünü teknik bir çerçevede inceliyoruz.

Otonom bir aracın karıştığı kazada yaralanan bir yayanın veya zarar gören diğer araç sahibinin (üçüncü kişilerin), kazanın yazılım hatasından mı yoksa sürücü hatasından mı kaynaklandığını bilmesi veya ispat etmesi beklenemez. Kanun koyucu, mağduru korumak amacıyla sorumluluğu en baştan "İşleten" sıfatına yüklemiştir.

• Tehlike Sorumluluğu: Karayolları Trafik Kanunu Madde 85 uyarınca; bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne, yaralanmasına veya bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, aracın işleteni (genellikle ruhsat sahibi) bu zarardan kusursuz olarak sorumludur.
• Yani araç otopilot modunda kendi kendine giderken bir kazaya karışsa dahi; zarar gören 3. kişilere karşı maddi ve manevi tazminatı ödemekle yükümlü olan ilk taraf, aracın üreticisi (fabrika) değil, aracın ruhsat sahibi ve onun Trafik/Kasko sigortasıdır. Türk hukuku, mağdurun tazminata en hızlı şekilde ulaşabilmesi için kusur araştırmasını ikinci plana atarak işleteni doğrudan sorumlu tutar.

İşleten (araç sahibi) veya onun sigorta şirketi, mağdurun zararını KTK Madde 85 gereğince ödedikten sonra, kazanın asıl sebebinin otonom sistemdeki bir arıza olduğunu iddia ediyorsa, ödediği bu bedeli üreticiden (distribütörden) geri isteme hakkına sahiptir. Bu işleme hukukta "Rücu" denir.

• Ürün Sorumluluğu (Ayıplı Mal): Otonom aracın kameralarında bir kirlenme, radar/LiDAR sensörlerinde bir kör nokta hatası veya karar verme algoritmasında bir kodlama hatası (bug) tespit edilirse, bu durum 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun ve TBK kapsamında "Ayıplı Üretim" niteliğindedir.
• Araç sahibi, ödediği tazminat bedelini ve aracında oluşan değer kaybını, Haksız Fiil ve Ürün Sorumluluğu hükümleri çerçevesinde otomotiv üreticisine veya Türkiye distribütörüne rücu edebilir. Burada üreticinin sorumluluktan kurtulabilmesi için, kazanın yazılım hatasından değil, dışsal bir mücbir sebepten veya sürücünün otonom sisteme hatalı müdahalesinden kaynaklandığını ispatlaması gerekir.

Otonom araç kazalarında kusur dağılımı yapılırken, mahkemelerin (ve Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesinin) bakacağı en önemli kriter, aracın sahip olduğu "Otonomi Seviyesi" (SAE Standartları) ve kullanım kılavuzundaki sınırlamalardır.

• Kısmi Otonomi (Seviye 2 ve 3): Şu an yollarda olan birçok araç bu seviyededir. Sistem direksiyonu, gazı ve freni kontrol edebilir ancak üretici kullanım kılavuzunda açıkça "Sürücü ellerini direksiyonda tutmalı ve her an müdahaleye hazır olmalıdır" şeklinde uyarıda bulunur. Bu tür bir araçla kaza yapıldığında, sürücü "araç otopilottaydı" diyerek cezai veya hukuki sorumluluktan kurtulamaz. Sürücü, yolu gözetleme yükümlülüğünü ihlal ettiği için asli veya tali kusurlu sayılır.
• Tam Otonomi (Seviye 4 ve 5): Sürücünün direksiyona veya pedallara müdahale etmesinin beklenmediği, tamamen yazılımın kontrolündeki sistemlerdir. Bu seviyedeki bir aracın yaptığı kazada, sürücüye (eğer sisteme manuel ve hatalı bir giriş yapmamışsa) kural olarak kusur atfedilemez. Ceza hukuku (Taksirle Yaralama/Öldürme) bağlamında sürücünün beraati, tüm kusurun yazılımı geliştiren şirket yetkililerine yüklenmesi gündeme gelir.

Otonom araç ihtilaflarında, kazanın oluş şeklini çözmek tanık beyanlarıyla veya klasik fren izi ölçümleriyle mümkün değildir. Yargılama süreci tamamen dijital delillere dayanır.

• EDR (Event Data Recorder) Kayıtları: Yeni nesil akıllı araçlar, uçaklardaki kara kutulara benzer telemetri cihazlarına sahiptir. Kaza anından önceki son birkaç saniyede aracın otopilot modunda olup olmadığı, sürücünün direksiyona tork uygulayıp uygulamadığı, fren pedalına basılıp basılmadığı, sensörlerin engeli kaçıncı milisaniyede algıladığı gibi tüm veriler bu sistemde şifreli olarak tutulur.
• Cumhuriyet Başsavcılıkları ve Hukuk Mahkemeleri, bu verilerin deşifre edilmesi için üniversitelerin mekatronik ve bilişim departmanlarından uzman bilirkişi heyetleri oluşturur. Şirketin, aracın log (işlem) kayıtlarını mahkemeye sunmaktan imtina etmesi, HMK Madde 220 uyarınca aleyhe delil olarak değerlendirilir.

Soru 1: Aracım otopilot modundayken öndeki araca çarptı. Karşı tarafın hasarını ben mi ödeyeceğim yoksa araç firması mı?

Cevap: Hukuken ilk muhatap sizsiniz. KTK Madde 85 uyarınca işletenin tehlike sorumluluğu gereği, trafik sigortanız veya siz karşı tarafın zararını ödemek zorundasınız. Ancak bu ödemeyi yaptıktan sonra, kazanın tamamen otonom sistemdeki bir sensör veya yazılım hatasından kaynaklandığını ispatlayarak, ödediğiniz bedeli üretici firmaya (rücu davası ile) yansıtabilirsiniz.

Soru 2: Kaza anında araç otopilottaydı ve ben arka koltukta uyuyordum. Ceza davasında hapis cezası alır mıyım?

Cevap: Aracınızın resmi otonomi seviyesi (SAE Seviye 2 veya 3) direksiyonda olmanızı ve yola dikkat etmenizi emrediyorsa, arka koltukta uyumanız "Bilinçli Taksir" kapsamında ağır bir kusurdur ve olası bir ölüm/yaralanma halinde TCK kapsamında hapis cezası ile yargılanırsınız. Yalnızca Seviye 5 (tam otonom) onaylı bir araçta yasal olarak sürücü müdahalesi beklenmediğinden cezai sorumluluğunuz doğmaz.

Soru 3: Otonom sistemin yazılım güncellemesinden hemen sonra frenlerin tutmaması nedeniyle kaza yaptım. Sorumluluk kime aittir?

Cevap: Güncelleme (OTA) sonrası meydana gelen sistemsel arızalar doğrudan doğruya "Ürün Sorumluluğu" kapsamındadır. Yapılan yazılım güncellemesinin araçtaki donanımla uyumsuzluk yaratarak kazaya sebebiyet vermesi durumunda, otomotiv üreticisi (veya yazılımı sağlayan şirket) oluşan maddi ve manevi zararlardan kusursuz olarak sorumludur.

(Aşağıdaki belge, otonom sürüş asistanının (otopilotun) hatalı karar vermesi veya sensör arızası nedeniyle kazaya karışan ve üçüncü kişilere tazminat ödemek zorunda kalan araç sahibinin, otomotiv üreticisine/distribütörüne yönelteceği resmi rücu ihtarnamesi taslağıdır.)

İHTAR EDEN (ARAÇ SAHİBİ): [Adınız Soyadınız / Şirket Unvanı] - [TC/Vergi No] ADRES: [Tebligat Adresiniz]

VEKİLİ: Av. Sami IŞILAK

MUHATAP (ÜRETİCİ/DİSTRİBÜTÖR): [Otomotiv Markası Türkiye Distribütörü A.Ş.] ADRES: [Şirketin Merkez Adresi]

KONU: Müvekkile ait aracın otonom sürüş (otopilot) yazılımında ve çevre algılama sensörlerinde meydana gelen teknik ayıp neticesinde oluşan kaza sebebiyle; 3. kişilere ödenen tazminat bedellerinin rücuen, araçta meydana gelen hasar ve değer kaybının ise doğrudan muhatap şirketinizden tahsili ihtarıdır.

AÇIKLAMALAR:

1. Müvekkil, şirketinizce ithal/imal edilen [Araç Marka/Model] marka, [Plaka] plakalı ve [Şasi Numarası] şasi numaralı aracın ruhsat sahibidir.
2. .../.../20.. tarihinde, müvekkil seyir halindeyken aracın "Otonom Sürüş Asistanı" aktif konumdayken, sistemin önde duran aracı/engeli algılayamaması ve acil frenleme (AEB) sisteminin devreye girmemesi neticesinde trafik kazası meydana gelmiştir. Kaza anında müvekkilin sisteme müdahale etme imkânı ortadan kalkmıştır.
3. Kaza neticesinde üçüncü şahsa ait araçta oluşan [Örn: 250.000 TL] tutarındaki hasar bedeli, Karayolları Trafik Kanunu m. 85 gereğince müvekkil (ve sigortası) tarafından mecburen ödenmiştir.
4. Kaza sonrası aracın telemetri ve EDR (Kara Kutu) log kayıtları üzerinde yapılan ön incelemede; kazanın müvekkilin sevk ve idare hatasından değil, aracın radar/sensör modülündeki fabrikasyon bir kalibrasyon hatasından (ayıplı üründen) kaynaklandığı tespit edilmiştir. 6098 sayılı TBK ve 6502 sayılı TKHK uyarınca, ayıplı ürünün neden olduğu zararlardan üretici/ithalatçı firma kusursuz olarak sorumludur.

SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan kanuni nedenlerle; Otonom sistem arızası nedeniyle 3. kişilere ödenmek zorunda kalınan [250.000 TL] rücu alacağının, müvekkilin aracında oluşan [Örn: 400.000 TL] hasar ve değer kaybı bedeliyle birlikte (Toplam 650.000 TL), işbu ihtarnamenin tarafınıza tebliğinden itibaren 15 (ON BEŞ) GÜN İÇİNDE müvekkilin [TR... IBAN] numaralı banka hesabına ödenmesini; Aksi halde, arabuluculuk kurumuna başvurulacağını, Asliye Ticaret/Tüketici Mahkemelerinde maddi ve manevi tazminat davası açılacağını, telemetri verilerinin tespiti için mahkeme kanalıyla bilirkişi incelemesi talep edileceğini ve yargılama masrafları ile vekâlet ücretinin tarafınıza yükleneceğini ihtaren bildiririz.

TARİH: .../.../2026

İHTAR EDEN VEKİLİ: Av. Sami IŞILAK (İmza)

Av. Sami IŞILAK Hukuk & Danışmanlık (Bu metin bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.)