Teminat Mektubu Haksız Nakde Çevrilmesi | Av.Sami IŞILAK

Milyarlarca liralık devasa inşaat, altyapı veya enerji projelerinde, iş sahibi (idare veya özel sektör) ile müteahhit (yüklenici) arasındaki güven köprüsü "Banka Teminat Mektupları" ile kurulur. Müteahhit, ihaleyi alabilmek ve avans çekebilmek için, bankadaki kredi limitlerini dondurarak iş sahibine genellikle sözleşme bedelinin %6'sı ila %10'u arasında değişen meblağlarda "Kesin ve Süresiz Teminat Mektubu" sunmak zorundadır. Bu mektupların üzerinde yer alan sihirli ve bir o kadar da tehlikeli ibare şudur: "İlk yazılı talepte, hiçbir itiraz ileri sürmeksizin ve mahkeme kararı aramaksızın derhal ödeme yapılacaktır."

Bu ibare, ticari hayatın hızını korumak için tasarlanmış olsa da, pratikte müteahhidin boynuna geçirilmiş bir giyotin ipi işlevi görmektedir. Proje başarıyla bitirilmiş, binalar teslim edilmiş ve hatta geçici kabul tutanakları imzalanmış olsa dahi; kötü niyetli bir iş sahibi (veya nakit sıkışıklığına düşen bir ana firma), müteahhidi haksız cezalarla köşeye sıkıştırmak veya şantaj yapmak amacıyla doğrudan bankaya giderek bu mektubun "nakde çevrilmesini (tazminini)" talep edebilmektedir.

Bankanın bu talebi aldığı an itibarıyla müteahhidin elinde, milyonlarca liralık nakdinin iş sahibinin hesabına geçmesini engellemek için sadece saatlerle, bazen dakikalarla ifade edilen çok dar bir zaman dilimi kalır. Türk Hukukunda, bankanın bu ödemeyi yapmasını durdurmak, "bağımsız garanti" ilkesi gereği dünyanın en zor hukuki operasyonlarından biridir. Bu kapsamlı makalede; teminat mektuplarının hukuki niteliğini, Yargıtay'ın ihtiyati tedbir (ödeme yasağı) verebilmek için aradığı çok katı "Likit Delil" şartını, Asliye Ticaret Mahkemelerinde saniyelerle yarışılan dava süreçlerini ve haksız yere tazmin edilen mektup bedellerinin istirdadı (geri alınması) davalarını tüm usul ve esaslarıyla, derinlemesine inceliyoruz.

Bir müteahhidin, bankanın neden ödemeyi durdurmadığını anlaması için öncelikle teminat mektubunun hukuki yapısını kavraması gerekir.

• TBK Madde 128 (Garanti Sözleşmesi): Teminat mektubu bir "Kefalet (Kefil Olma)" sözleşmesi değildir. Kefalette, asıl borç (inşaat sözleşmesi) biterse kefalet de biter. Ancak teminat mektupları, asıl sözleşmeden tamamen bağımsız (mücerret) garanti sözleşmeleridir.
• Bankanın İnceleme Yasağı: İş sahibi bankaya gidip "Müteahhit işi yapmadı, paramı verin" dediğinde; banka müdürü "Dur bakalım, gerçekten inşaat bitmedi mi, gidip sahaya bakayım" diyemez. Veya müteahhit bankaya koşup "Ben binayı bitirdim, faturalar da burada, ödeme yapma!" diye itiraz edemez. Banka, sadece kâğıt üzerindeki talebin (şekil şartlarının) doğruluğuna bakar ve parayı iş sahibine derhal (ilk talepte) ödemekle yükümlüdür. Aksi halde bankanın kendi ticari itibarı uluslararası piyasalarda sıfırlanır.

Teminat mektuplarının bağımsızlığı kuralının tek bir istisnası vardır: Türk Medeni Kanunu (TMK) Madde 2'de düzenlenen "Dürüstlük Kuralı ve Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı."

• Haksız Tazmin Nedir? Müteahhit işi eksiksiz teslim etmiş, geçici kabul yapılmış, hatta kesin hesap (hakediş) mutabakatı imzalanmış olmasına rağmen; iş sahibinin sırf nakit ihtiyacını karşılamak veya müteahhitten fazladan (sözleşme dışı) işler koparmak için "Sözleşmeye aykırılık var" yalanıyla bankadan parayı istemesi, hakkın açıkça kötüye kullanılmasıdır.
• Hukuk sistemi, şekli bir kural (ilk talepte ödeme) uğruna böylesine bariz bir sahtekârlığa ve haksız zenginleşmeye alet olamaz. İşte bu noktada, bankayı durdurabilecek tek güç olan Mahkeme İhtiyati Tedbiri (Ödeme Yasağı) devreye girmelidir.

Ticaret Mahkemesine gidip "Ben işi yaptım, alın bunlar da inşaatın fotoğrafları, şantiye şefinin beyanları, aman mektubu durdurun" derseniz, Hâkim talebinizi derhal REDDEDER. Çünkü bu tür deliller yargılama (bilirkişi incelemesi) gerektirir.

• Yargıtay'ın Likit Delil Kriteri: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararlarına göre; teminat mektubunun ödenmesinin tedbiren durdurulabilmesi için, iş sahibinin kötü niyetinin ve mektubun haksız yere istendiğinin "Likit (Sıvı/Kesin) Delillerle" ispatlanması şarttır. Likit delil, hiçbir yoruma veya bilirkişi incelemesine gerek bırakmaksızın gerçeği ispatlayan belgedir.
• Likit Delillere Örnekler:
• 1. Her iki tarafça kayıtsız şartsız imzalanmış Kesin Kabul Tutanağı.
  2. İş sahibinin müteahhidi ibra ettiğine (alacağı kalmadığına) dair ıslak imzalı veya noter onaylı İbraname/Tasfiye Protokolü.
  3. Kesinleşmiş bir Mahkeme veya Tahkim Kararı.
• Eğer elinizde bu seviyede "kesin ve net" bir belge yoksa, (örneğin sadece %95 seviyesinde bir hakediş raporunuz varsa), mahkeme banka sistemine müdahale etmez; "Banka parayı ödesin, sen haksızsa sonradan dava açıp geri alırsın" diyerek tedbir talebini reddeder.

İş sahibinin bankaya tazmin talebini ilettiğini (veya iletmek üzere olduğunu) öğrendiğiniz saniye, avukatınızın Asliye Ticaret Mahkemesinde başlatacağı kriz yönetimi başlar.

• Acil Dava Açılışı: Bulunulan yer Asliye Ticaret Mahkemesine (veya sözleşmedeki yetkili mahkemeye) derhal "Menfi Tespit ve İhtiyati Tedbir" davası açılır. Dilekçede, likit deliller sunularak iş sahibinin TMK m.2'ye aykırı hareket ettiği net bir şekilde vurgulanır.
• Teminat Gösterme Zorunluluğu: Hâkim, ödeme yasağı (ihtiyati tedbir) kararı vermeye ikna olsa bile, HMK m. 392 uyarınca karşı tarafın muhtemel zararlarını karşılamak üzere müteahhitten bir "Teminat" ister. Bu teminat genellikle mektup bedelinin %15'i oranındadır (Nakit veya başka bir banka teminat mektubu şeklinde mahkeme veznesine depo edilir).
• Elden Takip ve UYAP'tan Bankaya Müzekkere: Karar alındığı an, saniyeler önemlidir. Mahkemenin UYAP üzerinden (veya fiziken elden takiple) yazacağı "Teminat mektubunun nakde çevrilmesinin ihtiyati tedbiren durdurulması" müzekkeresi, iş sahibi parayı banka gişesinden çekmeden veya hesabına EFT yapılmadan önce ilgili banka şubesine mutlaka tebliğ edilmelidir. Paranın hesaptan çıkış tuşuna basıldığı an, tedbir kararı gelse dahi iş işten geçmiş olur.

Müteahhit mahkemeden kararı alana kadar veya hâkim talebi reddettiği için banka parayı iş sahibine ödemiş olabilir. Banka, ödediği bu parayı derhal müteahhidin kredi limitlerinden, bloke ettiği nakitlerinden veya ipoteklerinden tahsil eder.

• İstirdat (Geri Alma) Davası: Bu noktadan sonra artık "ödeme yasağı" talep edilemez. Müteahhit, iş sahibine karşı Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 77) uyarınca "Sebepsiz Zenginleşme ve İstirdat (Geri Alma)" davası açar.
• Davanın İşleyişi: Mahkeme, inşaat dosyasına bilirkişi heyeti atar. Müteahhidin işi projesine ve sözleşmeye uygun yapıp yapmadığı, hakedişlerin doğruluğu santim santim hesaplanır. İş sahibinin mektubu haksız yere paraya çevirdiği anlaşıldığında, bankadan tahsil ettiği milyonlarca lira, tazmin tarihinden itibaren işleyecek en yüksek ticari avans faiziyle birlikte müteahhide geri ödenmeye mahkûm edilir.

Soru 1: İşveren teminat mektubunu paraya çevirmek için bankaya başvurdu. Ben bankaya ihtarname çeksem ve dava açtığımı söylesem banka ödemeyi durdurur mu?

Cevap: Kesinlikle durdurmaz. Teminat mektupları 'İlk talepte ödeme' kaydı içerdiği için, banka sizin noter ihtarnamenizi veya açtığınız davanın evraklarını (tensip zaptını) dikkate alamaz. Bankanın ödemeyi durdurabilmesi için mutlak surette mahkemeden alınmış resmi bir 'İhtiyati Tedbir (Ödeme Yasağı)' kararı (müzekkeresi) olması kanuni zorunluluktur.

Soru 2: İşi %100 bitirdik ancak idare (veya özel firma) sudan sebeplerle 'Kesin Kabul Tutanağını' imzalamaktan kaçınıyor ve mektubu yakmakla tehdit ediyor. Mahkemeden tedbir alabilir miyim?

Cevap: Bu en riskli senaryodur. Yargıtay, tedbir kararı vermek için 'Likit Delil' arar. Kesin kabul tutanağının imzalanmamış olması, ortada taraflar arası tartışmalı bir durum (ayıp, eksik iş vb.) olduğunu gösterir. Çoğu ticaret mahkemesi, 'İşin bitip bitmediği yargılama gerektirir, likit delil yoktur' diyerek ödeme yasağı (tedbir) talebini reddeder. Bu şantajı aşmanın yolu, derhal Sulh Hukuk Mahkemesinden 'Delil Tespiti' yaptırarak işin %100 bittiğini resmi rapora bağlatmak ve tedbir talebini bu rapor üzerine kurmaktır.

Soru 3: Banka, mahkemeden gelen ihtiyati tedbir kararını işleme koymayıp iş sahibine parayı öderse bankayı sorumlu tutabilir miyim?

Cevap: Evet. Mahkemenin "ödeme yasağı" kararı bankaya tebliğ edilmesine rağmen (UYAP veya faks/kep üzerinden), banka memuru hata veya kasıtla parayı iş sahibine öderse, banka doğan bu zarardan doğrudan doğruya sorumlu olur. Banka hakkında savcılığa suç duyurusunda bulunulabileceği gibi, ödenen meblağın iadesi için bankaya da müştereken ve müteselsilen tazminat davası açabilirsiniz.

(Aşağıdaki belge, inşaat sözleşmesi kapsamında yükümlülüklerini tamamen yerine getiren ancak haksız ve kötü niyetli bir şekilde bankadaki teminat mektubu nakde çevrilmek (yakılmak) istenen müteahhit firmanın, saniyelerle yarıştığı süreçte Asliye Ticaret Mahkemesinden "Ödeme Yasağı" almak için sunacağı acil dava dilekçesi taslağıdır.)

[KONYA] NÖBETÇİ ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ BAŞKANLIĞINA

(GECİKMESİNDE SAKINCA BULUNAN HAL KAPSAMINDA ACİL İHTİYATİ TEDBİR TALEPLİDİR)

DAVACI (MÜTEAHHİT): [Şirketinizin Tam Ticari Unvanı] - [Vergi No] ADRES: [Şirketinizin Adresi]

VEKİLİ: Av. Sami IŞILAK

DAVALI (İŞ SAHİBİ): [Karşı Tarafın Tam Ticari Unvanı]

İHBAR OLUNAN (BANKA): [Teminat Mektubunu Veren Banka ve Şube Adı]

KONU: Davalı tarafın TMK Madde 2 (Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı) hükmüne açıkça aykırı ve kötü niyetli olarak, müvekkil şirkete ait [Banka Şubesi] tarafından düzenlenen .../.../20.. tarihli, [Mektup Referans No] numaralı ve [Örn: 5.000.000 TL] bedelli "Kesin ve Süresiz Teminat Mektubu"nun tazminini (nakde çevrilmesini) talep etmesi nedeniyle; Müvekkilin davalıya böyle bir borcu olmadığının tespiti ile haksız muarazanın MEN'İNE (İptaline), yargılama süresince telafisi imkânsız banka/finansman zararlarının doğmasını engellemek amacıyla HMK Madde 389 uyarınca tensiple birlikte söz konusu mektup üzerine ÖDEME YASAĞI (İHTİYATİ TEDBİR) konulmasına karar verilmesi talebidir.

DAVA DEĞERİ: [Örn: 5.000.000 TL - Teminat Mektubu Bedeli]

AÇIKLAMALAR:

1. Müvekkil şirket ile davalı şirket arasında .../.../20.. tarihinde imzalanan [Örn: "Toplu Konut İnşaatı Yapım Sözleşmesi"] kapsamında, müvekkil şirket işverene (davalıya) sunulmak üzere [Banka Şubesi] vasıtasıyla [5.000.000 TL] bedelli, "İlk Talepte Ödemeli" kesin teminat mektubu düzenletmiş ve teslim etmiştir.
2. Müvekkil şirket, sözleşme kapsamındaki tüm inşaat yapım taahhütlerini eksiksiz, ayıpsız ve süresi içerisinde yerine getirmiştir. Nitekim davalı işverenin yetkilileri ve yapı denetim heyeti tarafından inşaat mahallinde yapılan incelemeler sonucunda .../.../20.. tarihinde hiçbir şerh ve ihtirazi kayıt düşülmeksizin "Kesin Kabul Tutanağı" karşılıklı olarak imza altına alınmıştır. Dahası, taraflar arasında düzenlenen .../.../20.. tarihli mutabakatname (ibraname) ile müvekkil şirketin hiçbir eksik borcunun kalmadığı açıkça ve yazılı (likit delil) olarak imza altına alınmıştır. (Söz konusu Kesin Kabul Tutanağı ve İbraname Ek-1 ve Ek-2'dedir).
3. Ortada hiçbir ihtilaf ve müvekkile ait hiçbir edim eksikliği bulunmamasına (Likit delillerle ispatlı olmasına) rağmen, davalı şirket tamamen kendi içsel nakit sıkışıklığını çözmek ve haksız zenginleşmek maksadıyla, kötü niyetli (TMK m.2'ye aykırı) bir biçimde doğrudan [İlgili Banka Şubesine] yazılı olarak başvurmuş ve söz konusu teminat mektubunun nakde çevrilerek (tazmin edilerek) hesaplarına aktarılmasını talep etmiştir.
4. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik içtihatlarına göre, haksız tazmin talebinin "Likit (kesin)" delillerle ispatlandığı durumlarda ödeme yasağı (ihtiyati tedbir) kararı verilmesi zorunludur. Mektubun paraya çevrilmesi halinde müvekkil şirket banka nezdinde ağır bir kredi ve itibar kaybına uğrayacak, telafisi imkânsız (şirketin iflasına varabilecek) zararlar doğacaktır.

SONUÇ VE İSTEM: Yukarıda açıklanan emredici yasal nedenlerle ve Sayın Mahkemenizce (sunulan likit deliller ışığında) re'sen gözetilecek hususlar kapsamında; 1- Öncelikle, müvekkil şirketin iflasa varan telafisi imkânsız banka/finansal zararlara uğramasını engellemek adına, duruşma günü beklenmeksizin tensiple birlikte [Örn: %15 nakdi teminat mukabilinde], [Banka Şubesi] tarafından düzenlenen .../.../20.. tarihli ve [Mektup No] numaralı [5.000.000 TL] bedelli Teminat Mektubunun davalıya ÖDENMESİNİN İHTİYATİ TEDBİREN DURDURULMASINA (Ödeme Yasağı Konulmasına) ve acilen UYAP/KEP üzerinden ilgili banka şubesine müzekkere yazılmasına, 2- Yargılama neticesinde davamızın KABULÜ ile; müvekkilin davalıya sözleşme kapsamında hiçbir borcu olmadığının tespiti ile haksız muarazanın (tazmin talebinin) MEN'İNE ve İPTALİNE, mektubun hükümsüz kılınarak müvekkile iadesine, 3- Yargılama giderleri ile avukatlık vekâlet ücretinin davalıya yükletilmesine karar verilmesini vekaleten saygılarımla arz ve talep ederim.

TARİH: .../.../2026

DAVACI ŞİRKET VEKİLİ: Av. Sami IŞILAK (İmza)

Av. Sami IŞILAK Hukuk & Danışmanlık (Bu metin bilgilendirme amaçlıdır, hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Detaylı bilgi için iletişime geçebilirsiniz.)